-
1. Situatieschets
1.1 Historie
Soesterberg is een dorp met een unieke geschiedenis en een bijzondere maatschappelijke positie. Hoewel het dorp al circa 750 jaar bestaat, wordt het karakter van het moderne Soesterberg in sterke mate bepaald door de aanleg van vliegbasis Soesterberg in 1913, de bakermat van de Nederlandse luchtvaart.
Door de aanwezigheid van de vliegbasis kende Soesterberg gedurende lange tijd een sterk wisselende bevolkingssamenstelling. Militair personeel werd regelmatig tijdelijk geplaatst, terwijl ook velen zich uiteindelijk permanent in het dorp vestigden. Hierdoor ontstond een diverse gemeenschap met uiteenlopende achtergronden. Tussen 1954 en 1994 bestond meer dan 30% van de bevolking uit Amerikaanse militairen die gelegerd waren op Camp New Amsterdam in Den Dolder, maar woonden in een aparte wijk in Soesterberg. Ook later bleef het dorp een plek waar internationale en nationale ontwikkelingen zichtbaar werden. Zo vond tussen 1999 en 2002 het Lockerbieproces plaats op Kamp van Zeist, waar een speciaal ingerichte bunker tijdelijk tot Schots grondgebied werd verklaard. De Schotse medewerkers integreerden in Soesterberg.
Na 2002 werd een deel van dit kamp ingericht als detentiecentrum. Tegenwoordig verblijven hier onder andere uitgeprocedeerde asielzoekers. Regelmatig vinden hier betogingen plaats tegen het gevangenhouden van minderjarige vluchtelingen. Daarnaast heeft Soesterberg ook meerdere keren opvang geboden aan vluchtelingen, waaronder nu voor de tweede keer een asielzoekerscentrum en opvang voor Oekraïense vluchtelingen.
Door de ligging tussen de gemeenten Soest en Zeist worden voorzieningen en maatschappelijke opgaven regelmatig in Soesterberg gerealiseerd. Ook het woonwagenkamp Beukbergen, formeel gelegen in Huis ter Heide, is in de praktijk sterk met Soesterberg verbonden.
Deze geschiedenis heeft geleid tot een dorp dat gewend is aan verandering. Ondanks de soms turbulente ontwikkelingen heeft Soesterberg zich altijd gekenmerkt door een sterke sociale samenhang en een flexibele houding tegenover maatschappelijke veranderingen. Heel anders dan in vele andere gemeenten waar betogingen tegen bijvoorbeeld AZC’s regelmatig uit de hand lopen.
1.2 Ontwikkelingen en uitdagingen
Het aantal inwoners van Soesterberg is tussen 2013 en 2025 gestegen van 6.245 tot 8.015 in 2025. Dat is een zeer grote groei (28%). De komende jaren zal het aantal bewoners verder groeien naar 9.500 inwoners.
In deze zelfde periode zijn belangrijke ontmoetingsplekken verdwenen. Het oorspronkelijke dorpshuis moest plaatsmaken voor woningbouw en ook andere (in)formele ontmoetingslocaties verdwenen. Hierdoor ontstond een gevoel van sociaal en cultureel verlies binnen het dorp. Het gebrek aan ontmoetingsplekken en andere sociale infrastructuur heeft geleid tot een sterke afname van onderlinge verbondenheid en tot wantrouwen richting gemeentelijke besluitvorming.
Naast bovengenoemde ‘autonome’ groei van het dorp zijn we recentelijk geconfronteerd met nieuwe grote uitdagingen:
- In 2027 verhuist het 45e infanteriebataljon van Havelte naar Soesterberg. Hierdoor zullen 600 tot 700 medewerkers met hun gezinnen zich in en rond het dorp vestigen.
- In verband met internationale spanningen zijn nieuwe defensietaken in en rond Soesterberg gepland, waaronder uitbreiding van helikopterbewegingen en de ontwikkeling van een groot centraal logistiek centrum.
Genoeg uitdagingen dus, die vragen om een (opnieuw) flexibele, maar ook ondernemende samenleving. Juist op dit moment zijn er ontwikkelingen die kansen bieden om de leefbaarheid, sociale cohesie en identiteit van het dorp gezamenlijk aan te pakken.
2. Soesterberg pakt de handschoen op
Een belangrijke positieve ontwikkeling betreft de opening van het Sociaal Cultureel Centrum (SCC) ‘De Basis’ in augustus 2024. De Soesterbergse samenleving had al jaren aangegeven dat er grote behoefte is aan een plek waar inwoners elkaar kunnen ontmoeten. Door de leegstand van een grote en geschikte ruimte werd deze wens na vele jaren eindelijk ingevuld. Een drietal founders (de stichtingen Balans, SWOS en IDEA), maar zeker ook de beheerders (stichting De Linde) en 30 andere lokale vrijwilligers zorgen nu voor allerlei activiteiten die door de inwoners zeer gewaardeerd worden.
Het wordt echter steeds duidelijker dat de huidige constellatie haar beperkingen kent. De rol van de broodnodige vrijwilligers wordt nu vooral ingevuld door inwoners die al vele jaren in Soesterberg wonen. De nieuwe inwoners hebben duidelijk hun weg nog niet gevonden in Soesterberg, ondanks de positieve aanzet die hiervoor is gegeven tijdens de gezamenlijke kerstweken. Het is dan ook van groot belang om de cohesie met de nieuwe Soesterbergers vorm te geven zodat er een grotere pool met vrijwilligers ontstaat en alle goede plannen geen stille dood sterven door gebrek aan mankracht.
Er is de wil bij het maatschappelijk veld en de gemeente om ons initiatief te ondersteunen. Lokale bedrijven doen dat al door sponsoring. En er zijn ook in Soesterberg transities gaande, waarbij het maatschappelijk veld nauw betrokken is. Rondom de zorgtransitie zijn er ‘ketenoverleggen’ van het brede zorgveld.
Bij de energietransitie werken gemeente, burgerinitiatieven rondom energie (EAS/SOEN), woningcorporaties en welzijnsorganisatie Balans samen. Met onze Dorpendeal willen we ook aan deze transities ondersteuning bieden door hen een platform te bieden waar ze inwoners kunnen ontmoeten en spreken.
Daarnaast is op initiatief van welzijnsstichting Balans en de gemeente Soest in Soesterberg het project ‘Sociale energie in Soesterberg’ gestart, een actieve samenwerking van het maatschappelijk veld (12 lokaal actieve organisaties) en inwoners van Soesterberg. Uitgangspunt is het gezamenlijk aanpakken van vraagstukken die leven in Soesterberg. Inwoners van Soesterberg bepalen de agenda en er wordt samen gewerkt aan activiteiten.
Een groep vrijwilligers binnen Soesterberg die zich al langer zorgen maakt over de sociale cohesie en leefbaarheid in Soesterberg en heeft daarom in 2025 de handschoen opgepakt om ervoor te zorgen dat er twee weken lang gezamenlijk met zo veel mogelijk Soesterbergers Kerst werd gevierd. Het succes van deze actie toonde aan hoe groot de behoefte in Soesterberg is naar samenhang en verbinding.
Mede hierdoor gingen de vrijwilligers op zoek naar nieuwe mogelijkheden om de eerder benoemde onvrede in Soesterberg aan te pakken. Dat bracht ons op het spoor van een zogenaamde dorpendeal die volgens ons wel speciaal voor Soesterberg ontworpen leek.
3. Een Dorpendeal in Soesterberg
Dorpendeal volgens de provincie Utrecht
Een dorpendeal provincie Utrecht: een set van activiteiten met als uitgangspunt community-up werken en met het doel een bijdrage te leveren aan minimaal één transitie, uitgewerkt in een activiteitenplan (de dorpendeal), opgesteld door de gemeenschap met steun van de gemeente, in samenwerking met ondernemers en maatschappelijke organisaties in een kleine kern gelegen in provincie Utrecht.
De provincie wil dat er samen gewerkt wordt aan ‘transities’, grote maatschappelijke vraagstukken die moeten worden opgelost. Een van de grootste maatschappelijke vraagstukken in Soesterberg betreft het onder druk staan van cohesie, de onderlinge verbondenheid die nodig is om de grote uitdagingen waar we voor staan aan te kunnen. Dat signaleren niet alleen wij, maar ook de gemeente, het maatschappelijk veld en lokale ondernemers. Er is veel motivatie om daarmee aan de slag te gaan.
Wij denken dat de transitie moet beginnen met het versterken van de verbindingen in de Soesterbergse samenleving. Dat betekent: ontmoeten. Want ontmoeten is de voorwaarde om samen te kunnen werken aan het belangrijkste doel van de inwoners namelijk het verbeteren van hun leefomstandigheden. Niet als ‘lijdend voorwerp’ maar als ‘leidende entiteit’. Het mooie van deze subsidie van de provincie is dat we dit zelf mogen aanpakken.
Daarom willen we in onze Dorpendeal vooral energie steken in, wat ons betreft, een ‘sociale transitie’ mag worden genoemd. Er zijn al wat voorzichtige eerste stappen gezet met het samenwerkingsverband ‘Sociale energie in Soesterberg’, maar daar is de deelname van bewoners nog erg beperkt en onuitgewerkt. Voor een succesvolle samenwerking moet de rol van inwoners veel bepalender zijn. Een Dorpendeal biedt daarvoor kansen, die we graag met beide handen aangrijpen.
4. Soesterberg samen, samen Soesterberg
4.1 Visie
De visie voor Soesterberg is gericht op het versterken van een veerkrachtige, verbonden en inclusieve dorpsgemeenschap. Soesterberg wil een dorp blijven waar:
- bewoners elkaar kennen en ontmoeten
- oude en nieuwe inwoners zich welkom voelen
- maatschappelijke veranderingen gezamenlijk worden opgevangen
- ruimte is voor ontmoeting, cultuur en sociale initiatieven
- jongeren, gezinnen en ouderen zich thuis voelen
- samenwerking tussen inwoners, gemeente, organisaties en Defensie de basis is.
Door actief te investeren in ontmoeting, samenwerking en participatie kan Soesterberg zijn flexibele en open karakter behouden, terwijl tegelijkertijd gewerkt wordt aan een sterkere en leefbare gemeenschap.
4.2 Probleemstelling
Met dit voorstel voor een Dorpendeal willen we twee vraagstukken aanpakken:
- De sociale cohesie in Soesterberg staat onder druk. Nieuwe grote uitdagingen zetten de flexibiliteit van de bewoners (opnieuw) onder druk. Daarbij is de samenstelling van het dorp divers. De verhoudingen tussen ‘oude’ en ‘nieuwe’ Soesterbergers levert spanningen op, die vragen om meer sociale cohesie.
- De relatie tussen de gemeente Soest en het dorp Soesterberg is slecht. Er heerst een duidelijk sentiment in het dorp dat de gemeente Soest onvoldoende rekening houdt met de wensen en ideeën van inwoners van Soesterberg.
- De sociale infrastructuur in Soesterberg is zeer mager en draait vooral op vrijwilligers uit het “oude dorp”. Aanvulling door nieuwe bewoners is van groot belang. Dit kan niet bereikt worden als de samenhang tussen oud en nieuw niet gerealiseerd wordt.
4.3 Doelstellingen
Met de ‘Dorpendeal Soesterberg’ wil een groep vrijwilligers in samenwerking met de gemeente Soest en het lokale maatschappelijk veld aan de slag met:
- Het versterken van de sociale cohesie in Soesterberg door verbindende activiteiten te organiseren op dorps- en wijkniveau. Uitgangspunt is dat de activiteiten initiatieven zijn van inwoners van Soesterberg. Voorwaarde is dat daarbij kan worden gerekend op de professionele ondersteuning vanuit lokaal actieve organisaties en de gemeente Soest. Daarover zijn afspraken neergelegd in een gezamenlijke ondersteunings-verklaring van de gemeente Soest en betrokken organisaties.
- Het verbeteren van de verhoudingen tussen inwoners van Soesterberg en de ‘instituties’ (lees de gemeente Soest, het maatschappelijk veld en defensie). De door Soesterbergers geïnitieerde en georganiseerde activiteiten zullen ruimte bieden aan inwoners van Soesterberg om hun vragen, wensen en ideeën te delen met deze ‘instituties’, de ‘instituties’ hebben aangegeven hiervoor zeer open te staan.
4.4 Uitvoering
Om deze doelstellingen te realiseren zal aan de volgende onderdelen worden gewerkt:
4.4.1 Versterken van sociale cohesie
Het creëren van een levendige dorpscultuur waarin inwoners elkaar ontmoeten en samenwerken. Het SCC De Basis vervult een centrale rol in het sociale leven van het dorp. Vanuit dit centrum zullen meerdere van de volgende initiatieven georganiseerd worden:
- Een vaste plek in de ontmoetingsruimte waar één dag in de week iemand aanwezig is voor ondersteuning van bewoners met vragen en ideeën over de Dorpendeal.
- Activiteiten die bijdragen aan een mooie toekomst van Soesterberg.
- Organisatie van halfjaarlijkse toekomstfeesten met als thema ‘Ontmoet Soesterberg’.
- Organisatie van een jaarlijkse gezamenlijke kerstviering (lichtjesboom, kerstmarkt, ijsbaan, …)
- Ontwikkeling van een jaarlijkse paasviering voor het hele dorp
- Ontwikkelen van activiteiten rondom de Ramadan (Iftar en Suikerfeest)
- Etc. afhankelijk van de ideeën die Soesterbergers inbrengen
- Nieuwe culturele
- Start van een filmhuis met maandelijkse filmvertoningen
- Organisatie van muziek- en jamsessies voor jongeren
Speciale aandacht zal er hierbij zijn voor drie doelgroepen:
- In samenspraak met de scholen zullen leerlingen van alle drie de basisscholen in Soesterberg aan de slag gaan met de toekomst van hun dorp.
- Samen met oudere jongeren (met name 12-16 jarigen) wordt onderzocht:
- welke behoeften zij hebben
- welke activiteiten of voorzieningen hen kunnen ondersteunen.
- Er wordt samen met bewoners gewerkt aan samenwerking tussen verschillende voorzieningen voor ouderen, zoals: de Heybergh, de Drie Eiken, het Gastenhuis en de nieuwe zorglocatie bij het officierscasino.
4.4.2 Samenwerking tussen bewoners en organisaties versterken
De bestaande samenwerking van het maatschappelijk veld (inclusief de gemeente Soest) en inwoners in het project ‘Sociale energie in Soesterg’ biedt een mogelijke basis voor verdere lokale samenwerking. Daarnaast zijn we bezig om de samenwerking met scholen te ontwikkelen en willen we ook in gesprek met sportclubs. ‘Instituten’ waar ontmoeten de basis is. Doel is het gezamenlijk organiseren van evenementen, zoals:
- Schoolprojecten
- Stratenvolleybal en andere sportieve activiteiten
- Halloween-, carnaval en andere dorp-brede evenementen.
- Buurt- en straatfeesten en andere lokale activiteiten stimuleren en ondersteunen.
- Opzetten van een Oranjevereniging met proefedities van activiteiten in 2026 en 2027
4.4.3 Samenwerking met Defensie
Vanwege de uitbreidingsplannen van Defensie is samenwerking met hen belangrijk. Deze hebben hoe dan ook impact op de Soesterbergse samenleving. Zo is er bij ‘oude’ Soesterbergers vooral een positief en nostalgisch gevoel, bij ‘nieuwe’ Soesterbergers is dat vast veel diffuser. Daarom lijkt samen optrekken de beste aanpak. Voor nu denken we aan:
- een introductieprogramma voor nieuwe militairen en hun gezinnen
- gezamenlijke activiteiten
- wederzijds gebruik van faciliteiten en kennis
4.4.4 Nieuwe inwoners verwelkomen en mee laten doen
Gezien de verwachte groei en de nogal moeizame relaties tussen ‘oude’ en ‘nieuwe’ bewoners willen we werken aan een programma dat nieuwe bewoners helpt om:
- het dorp te leren kennen
- andere inwoners te ontmoeten
- mee te doen bij activiteiten en initiatieven.
In bestaande wijken waar ‘oude’ en ‘nieuwe’ bewoners samenwonen. Ook daar zullen we actief werken aan verbinding. We denken aan:
- het stimuleren en ondersteunen van de organisatie van wijk- en straatactiviteiten.
- De organisatie van ‘Toekomstdiners’ in De Basis, waar ‘oude’ en ‘nieuwe’ bewoners elkaar ontmoeten bij een maaltijd en in wisselende samenstelling in gesprek gaan over de toekomst van hun dorp.
Omdat het hier gaat om ”Soesterberg samen, samen Soesterberg” is het van het allergrootste belang dat de Soesterbergers zelf bepalen wat voor hen belangrijk is. Wij de vrijwilligers van het eerste uur zullen daarom uitgebreid te rade moeten en willen gaan bij onze dorpsgenoten. Als eerste zullen wij op … mei een zogenaamde bitterballen sessie houden om van onze dorpsgenoten te horen hoe zij tegen e.e.a. aankijken. Regelmatig zal ruggespraak gehouden worden via Toekomst dialogen. Dit betekent wel dat onze ideeën misschien nog aangepast moeten worden om voldoende draagvlak te krijgen en te behouden.
De beschreven activiteiten vormen een belangrijke stap naar een sterker en meer verbonden Soesterberg. Tegelijkertijd is duidelijk dat verdere ontwikkeling noodzakelijk is. Door samenwerking tussen inwoners, organisaties, gemeente en Defensie kan Soesterberg zich ontwikkelen tot een dorp waarin groei en verandering hand in hand gaan met leefbaarheid, verbondenheid en trots op de eigen gemeenschap.
5. Toekomstperspectief
De beschreven activiteiten vormen een belangrijke stap naar een sterker en meer verbonden Soesterberg. Tegelijkertijd is duidelijk dat verdere ontwikkeling noodzakelijk is. Door samenwerking tussen inwoners, organisaties, gemeente en Defensie kan Soesterberg zich ontwikkelen tot een dorp waarin groei en verandering hand in hand gaan met leefbaarheid, verbondenheid en trots op de eigen gemeenschap.
De gemeente Soest heeft in haar Visie 2040 eveneens aandacht voor de toekomst van Soesterberg. Verdere uitwerking van plannen zal plaatsvinden in samenhang met deze visie, waarbij de initiatieven vanuit het dorp een belangrijke rol spelen. We verwachten aan de hand van de activiteiten in het kader van de Dorpendeal veel inzicht te krijgen welke activiteiten en welke vorm(en) van samenwerking ook in de toekomst kunnen bijdragen aan de versterking van Soesterberg en verbinding van Soesterbergers. Het is van groot belang en randvoorwaardelijk dat de Gemeente Soest vooraf commitment geeft over haar verantwoordelijkheid voor Soesterberg en succesvolle producten en/of diensten die voortkomen uit de Dorpendeal deze ook in de toekomst financieel te ondersteunen
6. Wat als er geen dorpendeal komt
Als deze visie niet wordt waargemaakt, kan de situatie in Soesterberg geleidelijk verschuiven naar een minder positieve. Dat hoeft niet meteen dramatisch te zijn, maar op de lange termijn zijn vaak onderstaande gevolgen zichtbaar:
Minder sociale samenhang
Als bewoners elkaar minder ontmoeten, ontstaat er afstand. Mensen kennen elkaar minder goed, waardoor het onderlinge vertrouwen en de betrokkenheid afnemen. Met een vergrijzende samenleving wordt er dan minder naar elkaar omgezien en minder voor elkaar gezorgd, wat de mentale gezondheid niet ten goede komt. Dit kan weer leiden tot spanningen, onbegrip of het gevoel dat sommige groepen niet echt welkom zijn.
Moeilijker omgaan met veranderingen
Maatschappelijke veranderingen (zoals woningdruk, vergrijzing of komst van nieuwe bewoners) worden lastiger opgevangen als er geen sterke samenwerking is. Problemen kunnen sneller escaleren of blijven liggen.
Minder activiteiten en levendigheid
Als er weinig ruimte is voor ontmoeting, cultuur en initiatieven, neemt het aantal activiteiten af. Dat maakt het dorp minder aantrekkelijk en kan leiden tot het verdwijnen van de aanwezige activiteiten ervan.
Jongeren en gezinnen trekken weg
Als jongeren en gezinnen zich niet thuis voelen (bijvoorbeeld door gebrek aan voorzieningen of sociale binding), is de kans groter dat ze vertrekken.
Eenzaamheid en minder welzijn
Vooral ouderen en kwetsbare inwoners kunnen zich sneller geïsoleerd voelen zonder een actief sociaal netwerk en ontmoetingsplekken. We zien hierdoor al jaren de druk op de gezondheidszorg toenemen.
Slechtere samenwerking tussen partijen
Als inwoners, gemeente, organisaties en Defensie niet goed samenwerken, ontstaan er sneller misverstanden, vertragingen en gemiste kansen bij de huidige ontwikkelingen.
Kort samengevat:
Zonder deze visie kan Soesterberg veranderen van een betrokken dorpsgemeenschap naar een meer versnipperde samenleving, waarin minder verbinding, minder initiatief en minder leefbaarheid is.